Trong những tuần đầu ở cữ, khi cơ thể vừa trải qua cuộc sinh nở và bắt đầu tiết sản dịch, cách chăm sóc bà mẹ sau sinh là tập hợp các bước theo dõi sức khỏe, vệ sinh và dinh dưỡng giúp mẹ hồi phục an toàn, đủ sữa và phòng ngừa biến chứng hậu sản.
Bài viết này, ANA Beauty Academy sẽ tổng hợp 9 kinh nghiệm chăm sóc mẹ sau sinh, từ theo dõi mạch – huyết áp, co hồi tử cung và sản dịch, vệ sinh tầng sinh môn, cho bé bú, tắm gội, vận động đến dinh dưỡng. Mỗi kinh nghiệm đều phân biệt rõ trường hợp sinh thường và sinh mổ. Nắm đúng các mốc này sẽ giúp gia đình chăm mẹ khỏe lại nhanh và nhận biết sớm bất thường.
9 kinh nghiệm chăm sóc mẹ bầu sau sinh
9 kinh nghiệm chăm sóc mẹ sau sinh được liệt kê dưới đây.
Theo dõi dấu hiệu sức khỏe (mạch, huyết áp, nhiệt độ)
Sản phụ cần được theo dõi toàn trạng gồm mạch, nhiệt độ, huyết áp, co hồi tử cung và sản dịch 2 lần/ngày trong những ngày đầu sau sinh. Ba chỉ số bình thường ghi nhớ: mạch 70 – 80 lần/phút, huyết áp dưới 140/90 mmHg và nhiệt độ dưới 38°C.
Khi về nhà, gia đình đo nhiệt độ cho mẹ mỗi ngày trong tuần đầu. Nếu mẹ sốt trên 38°C kéo dài quá 24 giờ, mạch nhanh trên 100 lần/phút hoặc huyết áp tăng kèm đau đầu, nhìn mờ, sản phụ cần được đưa đến cơ sở y tế ngay vì đây có thể là dấu hiệu nhiễm khuẩn hậu sản hoặc tiền sản giật sau sinh.
Theo dõi co hồi tử cung và sản dịch
Ngay sau sinh, đáy tử cung ở ngang rốn, sau đó mỗi ngày hạ thấp khoảng 1 cm. Đến ngày thứ 12 – 13, tử cung thu nhỏ vào trong tiểu khung và không còn sờ thấy trên bụng.
Sản dịch thay đổi theo 3 giai đoạn: màu đỏ sẫm trong 3 – 4 ngày đầu, chuyển hồng nhạt từ ngày 4 – 8, rồi trong hoặc trắng đục và hết hẳn sau khoảng 2 – 4 tuần (một số trường hợp kéo dài đến 6 tuần).
Chăm sóc và vệ sinh tầng sinh môn
Cách chăm sóc bà mẹ sau sinh tiếp đến là sản phụ nên vệ sinh bộ phận sinh dục 3 lần/ngày bằng nước đun sôi để nguội, rửa theo hướng từ trước ra sau, sau đó thấm khô bằng khăn sạch. Mẹ nên đóng băng vệ sinh liên tục trong tuần đầu sau sinh để thấm hút hết sản dịch và thay băng mỗi 4 – 6 giờ, không để quá lâu vì môi trường ẩm là điều kiện cho vi khuẩn phát triển.
Với sản phụ sinh thường có vết khâu tầng sinh môn, chỉ tự tiêu thường tan trong 2 – 3 tuần. Mẹ tránh ngồi xổm, tránh ngâm mình trong bồn tắm và mặc quần lót cotton thoáng khí.
Với sản phụ sinh mổ, trong tuần đầu, bác sĩ và nữ hộ sinh sẽ vệ sinh vết mổ và cho thuốc giảm đau, kháng sinh, thuốc co hồi tử cung. Ngày thứ 3 có thể mở băng để khô và mẹ lưu ý không để nước thấm ướt vùng vết mổ.
Theo dõi đại, tiểu tiện
Về tiểu tiện, sản phụ cần đi tiểu được trong vòng 6 – 8 giờ đầu sau sinh. Nếu quá thời gian này mà chưa tiểu được kèm cảm giác căng tức bụng dưới, đó là bí tiểu sau sinh. Mẹ cần uống đủ nước, chườm ấm vùng bụng dưới, xả nước tạo âm thanh kích thích và vận động nhẹ.
Về đại tiện, sản phụ đi ngoài được trong vòng 3 ngày sau sinh. Để phòng táo bón, mẹ cần uống 2 – 2,5 lít nước/ngày, ăn nhiều rau xanh và trái cây, tránh nhịn đi ngoài vì sợ đau vết khâu.
Chăm sóc bầu ngực và cho trẻ bú
Cho trẻ bú sớm trong vòng 1 giờ đầu sau sinh là khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Sữa non trong những giờ đầu rất giàu dinh dưỡng và chứa các kháng thể cần thiết cho hệ miễn dịch của trẻ sơ sinh. Việc cho con bú sớm còn kích thích tử cung co bóp, đẩy sản dịch ra ngoài.
Cách chăm sóc bà mẹ sau sinh đúng gồm 4 bước: rửa sạch đầu vú trước và sau khi cho trẻ bú, cho bú từng bên, vắt hết sữa thừa và giữ đầu vú khô thoáng giữa các cữ bú. Mẹ cho bé bú theo nhu cầu, khoảng 8 – 12 cữ/ngày, mỗi cữ bú cạn một bên vú rồi mới chuyển bên còn lại. Tư thế bú đúng là bé ngậm sâu cả quầng vú, cằm chạm vú mẹ giúp phòng nứt đầu ti và tắc tia sữa.
Việc tắm gội
Mẹ sau sinh được tắm gội và quan niệm kiêng tắm cả tháng là sai lầm gây hại cho sức khỏe. Mẹ không tắm sẽ gây nhiễm trùng da, trong khi cơ thể sau sinh ra nhiều mồ hôi và sản dịch là môi trường lý tưởng cho vi khuẩn.
Thời điểm và cách tắm đúng:
- Trong 1 – 2 ngày đầu sau sinh, thể lực người mẹ tiêu hao nhiều, mất máu và còn vết thương tầng sinh môn hoặc vết mổ chưa tắm gội ngay.
- Sau 2 – 3 ngày (sinh thường) hoặc 4 – 5 ngày (sinh mổ, khi vết mổ đã khô), mẹ tắm nhanh 5 – 10 phút bằng nước ấm trong phòng kín gió, lau khô người ngay sau tắm.
Tuyệt đối không tắm bồn vì lúc này cổ tử cung chưa đóng kín, nước bẩn dễ đi vào tử cung gây viêm nhiễm. Về gội đầu, sản phụ gội cách 5 – 6 ngày một lần bằng nước ấm và sấy khô tóc ngay sau gội để tránh viêm da đầu và cảm lạnh.
Vận động sớm
Vận động sớm giúp sản phụ lưu thông máu, giảm nguy cơ huyết khối tĩnh mạch, chống bế sản dịch và nhanh phục hồi nhu động ruột.
- Với sinh thường, sau 6 giờ đầu nghỉ ngơi tại giường, mẹ có thể ngồi dậy nhẹ nhàng và đi lại quanh phòng trong ngày đầu tiên.
- Với sinh mổ, sau 24 giờ mẹ nên tập ngồi dậy, đứng và đi bộ chậm với sự hỗ trợ của người thân.
Mẹ tăng dần cường độ từ nhẹ đến vừa, dừng ngay khi chóng mặt hoặc ra máu nhiều và không ngồi một chỗ quá lâu vì có thể ảnh hưởng đến quá trình co hồi tử cung.
Chế độ dinh dưỡng
4 nhóm chất cần thiết là bột đường, đạm, béo, vitamin – khoáng chất. Mẹ cho con bú cần thêm 500 Kcal/ngày (tương đương 3 lưng bát cơm).
- Mẹ sinh thường: Ăn uống bình thường sau vài giờ, chia 3 – 6 bữa/ngày. Bổ sung sắt (thịt bò, gan, rau xanh), canxi 1.300mg/ngày (sữa, tôm, cua), ≥400g rau củ quả để tránh táo bón. Uống 2 – 2,5 lít nước, hạn chế rượu bia, cà phê, đồ cay nóng.
- Mẹ sinh mổ: 6 giờ đầu chỉ uống nước, sau đó cháo loãng, khi ruột hồi phục mới ăn cơm và thức ăn đặc. Ưu tiên vitamin, khoáng chất, protein để lành vết mổ; tăng vitamin C (cam, ổi, bưởi), kẽm, đạm chất lượng cao. Tránh đồ chiên rán, nước có gas trong tuần đầu.
Những yếu tố khác
Ngoài 8 kinh nghiệm trên, 4 yếu tố sau hoàn thiện quy trình chăm sóc bà mẹ sau sinh.
- Giấc ngủ: Sản phụ cần được đảm bảo ngủ đủ giấc, lý tưởng là 8 giờ/ngày. Để hiểu sâu hơn về chế độ nghỉ ngơi khoa học cho cả mẹ và bé, nếu bạn đang tìm kiếm địa chỉ học chăm sóc mẹ và bé sau sinh ở đâu uy tín, hãy lựa chọn những trung tâm có chương trình đào tạo thực hành bài bản.”
- Trang phục: Mẹ mặc quần áo rộng rãi, sạch sẽ, thoáng mát về mùa hè và đủ ấm về mùa đông, không trùm kín người, đội mũ, nhét bông tai như quan niệm cũ.
- Sức khỏe tinh thần: Nếu mẹ buồn bã kéo dài trên 2 tuần, mất ngủ, khóc nhiều, không muốn gần con, gia đình cần đưa mẹ đi khám chuyên khoa tâm lý sớm.
- Không bó bụng: Bó bụng sau sinh làm tăng sức ép ổ bụng, giảm sức chống đỡ của dây chằng và cơ quan sinh sản, khiến tử cung bị đè xuống, máu vùng chậu lưu thông kém, dễ dẫn đến bệnh phụ khoa.
7 câu hỏi thường gặp về cách chăm sóc bà mẹ sau sinh
Tổng hợp các băn khoăn phổ biến nhất của sản phụ và gia đình trong việc chăm sóc mẹ sau sinh ngay bên dưới.
Mẹ sau sinh có được xem tivi, sử dụng điện thoại, ipad hay máy tính không?
Có, nhưng sản phụ cần giới hạn thời lượng. Sau sinh cơ thể mẹ còn mệt mỏi, mắt dễ nhức mỏi khi nhìn màn hình lâu và ánh sáng xanh vào ban đêm làm giảm chất lượng giấc ngủ.
Tư thế nằm sau khi sinh thường và sinh mổ là gì?
với sinh thường, mẹ nằm nghiêng (đặc biệt là nghiêng trái). Với sinh mổ, mẹ nằm nghiêng (có thể lót gối ôm đỡ lưng và bụng) sau 6 – 8 giờ đầu để tránh căng vết mổ. Tránh nằm sấp trong những ngày đầu để không tạo áp lực lên vết thương.
Sau sinh bao lâu thì quan hệ tình dục trở lại?
Sau sinh ít nhất 6 tuần, vợ chồng có thể quan hệ tình dục trở lại. Khoảng thời gian 6 tuần (42 ngày) là lúc sản dịch đã hết hoàn toàn, cổ tử cung đã đóng lại và vết thương tầng sinh môn (sinh thường) hoặc vết mổ (sinh mổ) đã liền sẹo.
Có cần biện pháp tránh thai sau sinh không?
Có. Phụ nữ có thể mang thai lại ngay cả khi chưa có kinh nguyệt trở lại, vì buồng trứng thường rụng trứng trước kỳ kinh đầu tiên. Theo Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ, khoảng thời gian giữa hai lần mang thai từ 18 đến 23 tháng là phù hợp.
Mẹ sau sinh khi nào nên đến bệnh viện?
Mẹ đến bệnh viện ngay nếu ra máu âm đạo ồ ạt, sốt cao, dịch sản có mùi hôi, đau bụng dữ dội hoặc đau đầu, hoa mắt, khó thở. Ngoài ra, mẹ tái khám định kỳ theo khuyến cáo 4 – 6 tuần sau sinh.
Kinh nghiệm dân gian cách chăm sóc bà mẹ sau sinh có đúng không?
Các kinh nghiệm dân gian chăm sóc bà đẻ thường có cả đúng và sai. Nhiều quan niệm giúp giữ ấm và phục hồi sức khỏe nhưng các hủ tục cực đoan như kiêng tắm gội, nằm than hay kiêng cữ quá mức lại gây hại, làm tăng nguy cơ nhiễm trùng và trầm cảm.
Có nên thuê dịch vụ chăm sóc sau sinh không?
Có. Nếu bạn là người sinh con lần đầu, chưa có kinh nghiệm hoặc thiếu người thân hỗ trợ, các gói dịch vụ chuyên nghiệp sẽ giúp mẹ phục hồi sức khỏe tốt hơn. Đây cũng là lý do nhiều người tìm hiểu kinh nghiệm mở spa chăm sóc mẹ và bé để tự xây dựng các dịch vụ bài bản, đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng cao của các gia đình hiện đại.
Cách chăm sóc bà mẹ sau sinh cần kết hợp theo dõi sức khỏe, sản dịch, vệ sinh tầng sinh môn hoặc vết mổ, chăm sóc bầu ngực, cho bé bú, vận động nhẹ, ăn uống đủ chất và nghỉ ngơi hợp lý. Nếu mẹ có dấu hiệu sốt cao, ra máu nhiều, sản dịch có mùi hôi, đau bụng dữ dội, khó thở hoặc buồn bã kéo dài, gia đình nên đưa mẹ đến cơ sở y tế để được kiểm tra kịp thời.
Giai đoạn hậu sản đòi hỏi người chăm sóc phải hiểu cả thể chất lẫn tinh thần của mẹ, từ thao tác vệ sinh, hỗ trợ cho bú, chăm bé sơ sinh đến nhận biết các dấu hiệu bất thường. Tại ANA Beauty Academy, khóa học Chăm sóc mẹ và bé giúp học viên học quy trình chăm sóc sản phụ và trẻ sơ sinh theo hướng thực tế, an toàn. Với nhu cầu xã hội ngày càng tăng, thu nhập kỹ thuật viên chăm sóc mẹ và bé hiện nay rất ổn định và hấp dẫn, mở ra hướng đi nghề nghiệp tiềm năng cho nhiều bạn trẻ.”
