Với ba mẹ lần đầu nuôi con và còn bỡ ngỡ trong tháng đầu, chăm sóc trẻ sơ sinh là việc thực hiện đúng các thao tác bế đỡ, cho bú, đảm bảo giấc ngủ và vệ sinh cơ thể cho bé từ 0 – 28 ngày tuổi ngay tại nhà.
Bài viết này, ANA Beauty Academy sẽ hướng dẫn 9 việc quan trọng nhất, từ bế đúng tư thế, cho bú và chuẩn bị giấc ngủ, tắm rửa, thay tã, vệ sinh rốn – mắt – miệng đến kiểm tra thân nhiệt. Mỗi việc đều có thao tác cụ thể và ngưỡng an toàn để ba mẹ dễ làm theo.
Nội dung cũng chỉ rõ những động tác cần tránh như rung lắc, nằm than và các dấu hiệu bất thường đưa bé đi khám ngay. Nắm vững nguyên tắc và ngưỡng cảnh báo sẽ giúp ba mẹ chăm con đúng cách và an tâm hơn.
9 cách chăm sóc trẻ sơ sinh ba mẹ nên ghi nhớ
Trẻ sơ sinh (từ 0 – 28 ngày tuổi) cần được chăm sóc toàn diện. Dưới đây là 9 việc quan trọng nhất ba mẹ nên thực hiện đúng và duy trì đều đặn.
Bế và nâng đỡ trẻ đúng tư thế
Trong những tháng đầu, cơ cổ của trẻ chưa đủ khỏe để tự giữ đầu, vì vậy nguyên tắc quan trọng nhất khi bế trẻ sơ sinh là luôn nâng đỡ phần đầu và cổ của bé. Trước khi bế, ba mẹ nên rửa tay sạch, tháo trang sức sắc nhọn, sau đó nhẹ nhàng luồn một tay xuống dưới đầu và cổ, tay còn lại đỡ phần lưng và mông, rồi từ từ nhấc bé lên sát vào lòng.
Hai tư thế bế phổ biến và an toàn gồm: tư thế ẵm nôi (đầu bé tựa vào khuỷu tay, thân bé nằm dọc theo cẳng tay của ba mẹ) và tư thế vác vai (bé áp ngực vào ngực ba mẹ, đầu tựa lên vai, một tay đỡ mông, một tay đỡ đầu và lưng) – tư thế này đặc biệt hữu ích khi vỗ ợ hơi sau bú.
Khi đặt bé xuống, bạn hãy hạ từ từ, giữ đầu và cổ cho đến khi toàn thân bé chạm mặt phẳng an toàn. Tuyệt đối không bế xốc nách, không rung lắc mạnh dù để dỗ dành hay chơi đùa.
Cho trẻ bú và chuẩn bị giấc ngủ
Bộ Y tế khuyến cáo cho trẻ bú mẹ ngay trong vòng một giờ đầu sau sinh và bú mẹ hoàn toàn theo nhu cầu của trẻ trong 6 tháng đầu. Sữa non tuy ít nhưng giàu kháng thể, giúp tăng cường miễn dịch cho bé. Thông thường, trẻ sơ sinh bú mỗi 2 – 3 giờ một lần, mỗi cữ kéo dài khoảng 15 – 30 phút.
Khi bú đúng khớp ngậm, miệng bé mở rộng, ngậm sâu gần hết quầng vú, cằm chạm bầu vú và môi dưới hướng ra ngoài. Sau mỗi cữ bú, ba mẹ nên bế vác bé lên vai và vỗ nhẹ lưng để bé ợ hơi, hạn chế nôn trớ.
Về giấc ngủ, trẻ sơ sinh ngủ trung bình 14 – 17 giờ mỗi ngày, chia thành nhiều giấc ngắn xen kẽ các cữ bú. Để bé ngủ an toàn và sâu giấc, ba mẹ nên:
- Đặt bé nằm ngửa trong mọi giấc ngủ.
- Cho bé ngủ trên mặt phẳng riêng chắc chắn trong cùng phòng với ba mẹ ít nhất 6 tháng đầu.
- Giữ phòng thoáng khí, yên tĩnh, nhiệt độ khoảng 26 – 28°C và không để chăn, gối, thú bông trong khu vực ngủ của bé.
- Thực hiện đúng cách massage cho bé sơ sinh kết hợp hát ru sẽ giúp bé thư giãn và dễ ngủ hơn.
Tắm và vệ sinh cơ thể cho trẻ
Trẻ sơ sinh không cần tắm mỗi ngày, tắm khoảng 3 lần mỗi tuần là đủ để giữ cơ thể sạch sẽ mà không làm khô da bé. Trước khi tắm, ba mẹ rửa tay sạch, cắt ngắn móng tay, chuẩn bị sẵn khăn, quần áo, tã sạch và đóng kín cửa phòng tránh gió lùa. Nước tắm ở mức 36 – 38°C, ấm vừa phải khi thử bằng khuỷu tay và mỗi lần tắm chỉ nên kéo dài 5 – 10 phút để bé không bị mất nhiệt.
Khi tắm, bạn hãy dùng sữa tắm gội dịu nhẹ dành riêng cho trẻ sơ sinh, lau rửa nhẹ nhàng từ mặt, đầu xuống thân mình, chú ý các nếp gấp ở cổ, nách, bẹn. Tránh để nước vào tai và giữ vùng rốn khô ráo nếu cuống rốn chưa rụng. Tắm xong, bạn nhanh chóng lau khô người, mặc ấm và ủ bé trong khăn mềm.
Lưu ý: Không tắm cho trẻ trong 24 giờ đầu sau sinh và không dùng nước lạnh hay nước quá nóng.
Thay tã và làm sạch vùng da mặc tã
Nước tiểu và phân để lâu trên da là nguyên nhân hàng đầu gây hăm tã, vì vậy ba mẹ nên thay tã ngay khi bé đi tiêu và kiểm tra, thay tã ướt sau mỗi 2 – 3 giờ. Khi thay, bạn dùng bông mềm hoặc khăn sạch thấm nước ấm lau nhẹ vùng mặc tã, luôn lau theo chiều từ trước ra sau (đặc biệt quan trọng với bé gái) để tránh vi khuẩn từ hậu môn lây sang vùng sinh dục và đường tiết niệu.
Sau khi lau sạch, bạn hãy để da bé khô thoáng vài phút rồi thoa một lớp mỏng kem chống hăm có thành phần kẽm oxit trước khi mặc tã mới. Chọn tã đúng kích cỡ, thấm hút tốt và không quấn quá chặt. Nếu vùng da mặc tã bị đỏ, nổi mẩn kéo dài không cải thiện sau vài ngày chăm sóc, ba mẹ nên đưa bé đi khám da liễu nhi.
Vệ sinh và theo dõi cuống rốn
Cuống rốn thường khô và rụng tự nhiên trong khoảng 1 – 3 tuần sau sinh. Khi vệ sinh rốn cho trẻ sơ sinh, nguyên tắc quan trọng nhất là giữ rốn sạch và khô:
- Rửa tay bằng xà phòng trước khi chạm vào rốn.
- Vệ sinh chân rốn hằng ngày bằng bông vô trùng thấm nước muối sinh lý rồi thấm khô.
- Bạn có thể để rốn hở thoáng hoặc che bằng gạc mỏng vô trùng.
- Khi mặc tã, Bạn hãy gấp mép tã xuống dưới rốn để tránh nước tiểu thấm vào.
- Tuyệt đối không tự ý bôi, đắp bất kỳ loại lá, thuốc bột hay chất lạ nào lên rốn và không cố kéo, giật cuống rốn dù đã gần rụng.
Lưu ý: Trong quá trình chăm sóc, ba mẹ cần quan sát mỗi ngày, nếu rốn rỉ dịch vàng, có mùi hôi, chảy mủ, chảy máu nhiều, da quanh rốn sưng đỏ hoặc rốn chưa rụng sau 3 tuần, cần đưa bé đến cơ sở y tế ngay.
Kiểm tra thân nhiệt của trẻ
Trẻ sơ sinh chưa tự điều hòa thân nhiệt tốt, rất dễ bị hạ thân nhiệt hoặc sốt. Theo WHO, thân nhiệt bình thường của trẻ sơ sinh dao động từ 36,5°C – 37,5°C. Ba mẹ đo nhiệt độ cho bé ở nách bằng nhiệt kế điện tử, thao tác nhẹ nhàng khi bé nằm yên.
Nếu thân nhiệt dưới 36,5°C, bạn hãy ủ ấm cho bé bằng cách mặc thêm quần áo, đội mũ, đắp chăn mỏng hoặc áp dụng phương pháp da kề da, sau đó đo lại. Ngược lại, nếu bé sốt từ 38°C trở lên, ba mẹ cần đưa bé đi khám ngay vì sốt ở trẻ sơ sinh luôn được xem là dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng, không tự ý dùng thuốc hạ sốt tại nhà.
Bên cạnh đó, hãy giữ nhiệt độ phòng ổn định khoảng 26 – 28°C, tránh gió lùa và không ủ ấm bé quá mức.
Vệ sinh mắt đúng cách
Mắt trẻ sơ sinh dễ bị đọng ghèn do ống lệ chưa thông hoàn toàn. Ba mẹ nên vệ sinh mắt cho bé 2 – 3 lần mỗi ngày, thuận tiện nhất là sau khi ngủ dậy và sau khi tắm. Bạn rửa tay sạch, dùng bông hoặc gạc vô trùng thấm nước muối sinh lý 0,9%, lau nhẹ từ khóe mắt trong ra đuôi mắt ngoài, mỗi mắt dùng một miếng bông riêng để tránh lây nhiễm chéo.
Lưu ý: Không dùng tay dụi mắt bé, không để đầu lọ nước muối chạm trực tiếp vào mắt và không tự ý nhỏ bất kỳ loại thuốc nào khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Nếu mắt bé đổ ghèn nhiều bất thường, ghèn màu vàng xanh, mí mắt sưng đỏ hoặc chảy nước mắt liên tục, đó có thể là dấu hiệu viêm kết mạc hoặc tắc lệ đạo, cần cho bé đi khám sớm.
Bảo vệ làn da nhạy cảm của trẻ
Da trẻ sơ sinh mỏng hơn da người lớn rất nhiều dễ mất nước, dễ kích ứng và tổn thương. Để bảo vệ làn da bé, ba mẹ nên chọn quần áo bằng vải cotton mềm, thoáng khí, cắt bỏ nhãn mác để tránh cọ xát, đồng thời giặt đồ của bé bằng nước giặt dịu nhẹ dành riêng cho trẻ nhỏ. Các sản phẩm chăm sóc da như sữa tắm, kem dưỡng cần có độ pH cân bằng, không chứa hương liệu và cồn.
Nếu da bé khô, bong tróc nhẹ, bạn hãy thoa kem dưỡng ẩm dành cho trẻ sơ sinh sau khi tắm. Với các nốt mụn sữa, rôm sảy thông thường, ba mẹ chỉ cần giữ da sạch, khô thoáng, không nặn hay chà xát. Đặc biệt, trẻ dưới 6 tháng tuổi không nên tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng gắt. Khi ra ngoài, bạn hãy che chắn cho bé bằng mũ rộng vành và quần áo dài mỏng nhẹ.
Vệ sinh khoang miệng và lưỡi
Cặn sữa đọng lại trên lưỡi và nướu lâu ngày có thể tạo điều kiện cho nấm miệng phát triển, khiến bé khó chịu, bú kém. Vì vậy, ba mẹ nên rơ lưỡi cho bé 1 – 2 lần mỗi ngày, tốt nhất vào buổi sáng và cách xa cữ bú để tránh nôn trớ.
Bạn rửa tay sạch, quấn gạc rơ lưỡi vô trùng quanh ngón trỏ, thấm nước muối sinh lý 0,9%, sau đó nhẹ nhàng lau nướu, vòm miệng và mặt lưỡi của bé theo chiều từ trong ra ngoài. Thao tác cần nhẹ nhàng, không đưa ngón tay quá sâu khiến bé buồn nôn.
Lưu ý: Nếu thấy các mảng trắng bám chắc trên lưỡi và niêm mạc miệng không lau sạch được, có thể bé đã bị nấm miệng và được bác sĩ thăm khám, kê thuốc phù hợp.
Những động tác cần tránh khi chăm trẻ
Bên cạnh việc thực hiện đúng các bước chăm sóc trẻ sơ sinh, ba mẹ cũng cần tránh những thói quen tưởng vô hại nhưng tiềm ẩn nguy cơ lớn cho bé:
- Rung lắc mạnh, tung hứng bé: Dù để dỗ dành hay chơi đùa, động tác này có thể gây hội chứng rung lắc ở trẻ (shaken baby syndrome), làm tổn thương não bộ non nớt của bé.
- Cho bé nằm sấp khi ngủ hoặc để chăn, gối mềm quanh chỗ ngủ: Đây là các yếu tố làm tăng nguy cơ đột tử ở trẻ sơ sinh (SIDS) theo khuyến cáo của AAP.
- Hôn môi, thơm má bé khi đang ốm hoặc mới tiếp xúc bên ngoài: Dễ lây truyền virus, vi khuẩn cho bé trong khi hệ miễn dịch của trẻ còn rất yếu.
- Ủ ấm bé quá mức, nằm than sau sinh: Gây nguy cơ tăng thân nhiệt, bỏng da và ngộ độc khí CO – Bộ Y tế khuyến cáo tuyệt đối không sưởi ấm bằng than trong phòng kín.
- Tự ý bôi, đắp lá hoặc rắc thuốc bột lên rốn: Làm tăng nguy cơ nhiễm trùng rốn, uốn ván rốn.
- Ngoáy sâu tai, mũi bé bằng tăm bông: Dễ làm tổn thương niêm mạc; chỉ nên lau nhẹ phần bên ngoài.
- Tự ý dùng thuốc cho bé khi chưa có chỉ định của bác sĩ: Kể cả thuốc hạ sốt hay men tiêu hóa.
Dấu hiệu cần đưa trẻ đến cơ sở y tế
Trong quá trình chăm sóc trẻ sơ sinh tại nhà, ba mẹ theo dõi bé sát sao mỗi ngày. Hãy đưa bé đến cơ sở y tế ngay khi xuất hiện một trong các dấu hiệu sau:
- Bé bú kém, bỏ bú từ 2 cữ liên tiếp hoặc phản xạ mút yếu hẳn.
- Sốt từ 38°C trở lên hoặc hạ thân nhiệt dưới 36,5°C dù đã ủ ấm.
- Thở nhanh (trên 60 lần/phút), thở rên, co rút lõm lồng ngực, tím tái quanh môi và đầu chi.
- Bé li bì khó đánh thức, khóc thét bất thường hoặc co giật.
- Vàng da xuất hiện sớm trong 24 giờ đầu, vàng da lan nhanh xuống bụng, đùi hoặc đậm dần sau tuần thứ hai.
- Rốn chảy máu nhiều, rỉ dịch vàng, có mủ, mùi hôi, da quanh rốn sưng đỏ.
- Nôn trớ liên tục, chướng bụng, không đi tiểu hoặc không đi phân su trong 24 giờ đầu sau sinh.
- Thóp phồng căng hoặc lõm sâu bất thường.
Trường hợp bé không chịu bú mẹ liên tiếp 2 cữ hoặc phản xạ mút yếu, ba mẹ nên đưa bé đi khám sớm.
Câu hỏi thường gặp khi chăm sóc trẻ sơ sinh
Dưới đây là những câu hỏi nhiều người thường gặp phải giúp ba mẹ chăm sóc trẻ mới sơ sinh đúng cách, an toàn và chủ động hơn.
Trẻ sơ sinh ngủ nhiều có bình thường không?
Có, trẻ sơ sinh ngủ trung bình 14 – 17 giờ mỗi ngày, thậm chí có bé ngủ đến 18 giờ, chia thành nhiều giấc ngắn 2 – 3 giờ xen kẽ các cữ bú. Đây là hiện tượng sinh lý bình thường vì giấc ngủ giúp bé phát triển não bộ và thể chất.
Có nên dùng gối cho trẻ sơ sinh?
Các chuyên gia y tế khuyên bạn không nên cho trẻ sơ sinh (dưới 3 tháng tuổi) dùng gối khi ngủ. Cột sống của bé lúc này rất thẳng. Khi nằm trên mặt phẳng, đầu và lưng bé đã thẳng hàng. Dùng gối có thể làm gập cổ bé, gây khó thở. Việc này cũng tăng nguy cơ đột tử ở trẻ nhỏ.
Có nên thuê dịch vụ chăm sóc trẻ sơ sinh tại nhà không?
Việc thuê dịch vụ chăm sóc cho trẻ sơ sinh tại nhà là rất nên làm nếu gia đình thiếu người hỗ trợ hoặc mẹ cần phục hồi sức khỏe. Dịch vụ này giúp mẹ giảm stress, bé được chăm sóc khoa học và có người hỗ trợ việc nhà. Tuy nhiên, chi phí thuê khá cao và cần thời gian để tìm người phù hợp.
Chăm sóc trẻ sơ sinh đúng cách không khó nếu ba mẹ nắm vững các nguyên tắc cơ bản: bế đỡ đúng tư thế, cho bú theo nhu cầu, đảm bảo giấc ngủ an toàn, giữ vệ sinh cơ thể – đặc biệt là rốn, mắt, miệng và theo dõi thân nhiệt của bé mỗi ngày. Quan trọng hơn cả, hãy quan sát con thường xuyên để kịp thời nhận ra các dấu hiệu bất thường và đưa bé đi khám sớm.
Nếu bạn quan tâm, tại ANA Beauty Academy lớp học chăm sóc mẹ và bé giúp bạn rèn kỹ thuật tắm bé, massage bé, chăm sóc rốn, vệ sinh cơ thể và hỗ trợ mẹ sau sinh theo quy trình thực tế, từ đó tự tin chăm sóc người thân, làm việc tại trung tâm mẹ bé hoặc nhận dịch vụ chăm sóc tại nhà. Liên hệ chúng tôi để nhận tư vấn chi tiết.
Thông tin được tổng hợp từ nguồn y khoa uy tín nhưng chỉ mang tính chất tham khảo và không có tác dụng thay thế chuẩn đoán từ bác sĩ chuyên môn.
Tài liệu tham khảo:
- https://www.healthychildren.org/English/ages-stages/baby/sleep/Pages/a-parents-guide-to-safe-sleep.aspx
- https://healthynewbornnetwork.org/resource/2013/thermal-protection-of-the-newborn-a-practical-guide/
- https://www.healthychildren.org/English/ages-stages/baby/sleep/Pages/a-parents-guide-to-safe-sleep.aspx
