Thực phẩm gây mất sữa là nhóm đồ ăn, thức uống có khả năng ức chế hormone tiết sữa hoặc làm giảm chất lượng sữa mẹ, khiến lượng sữa ít dần trong giai đoạn nuôi con bú. Nhóm này gồm hơn 10 loại phổ biến như rượu bia, bạc hà, bắp cải, rau răm, cà phê, đồ chiên rán và thức ăn nhanh.
Bài viết này, ANA Beauty Academy sẽ liệt kê hơn 10 thực phẩm kèm cơ chế tác động, chỉ ra những thói quen làm giảm nguồn sữa, hướng dẫn xử lý khi lỡ ăn nhầm và thời điểm cần hỗ trợ y tế.
Hơn 10 loại thực phẩm gây mất sữa mẹ sau sinh
Hơn 10 loại thực phẩm có thể gây mất sữa mẹ sau sinh gồm 3 nhóm chính: đồ uống chứa cồn hoặc caffeine, rau gia vị có hoạt chất ức chế tiết sữa và món ăn nghèo dinh dưỡng như đồ chiên rán, thức ăn nhanh.
Rượu, bia và đồ uống có cồn
Rượu, bia và đồ uống có cồn ức chế hormone oxytocin, làm suy giảm phản xạ xuống sữa (phản xạ đẩy sữa ra khỏi bầu ngực khi bé bú). Chỉ 1 – 2 ly rượu có thể làm giảm 20 – 23% lượng sữa tiết ra và cơ thể mẹ cần 24 – 48 giờ để tiết sữa ổn định trở lại.
Cồn còn đi trực tiếp vào sữa mẹ và đạt nồng độ cao nhất sau khi uống 30 – 60 phút, khiến sữa đổi mùi vị và ảnh hưởng giấc ngủ của bé. Theo CDC (Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ), lựa chọn an toàn nhất là không uống rượu bia trong suốt thời gian cho con bú. Nếu đã uống 1 ly, mẹ chờ tối thiểu 2 giờ mới cho bé bú.
Bạc hà cùng các sản phẩm chứa bạc hà
Theo thư viện y khoa LactMed (Hoa Kỳ), hoạt chất menthol trong bạc hà đã được chứng minh ức chế quá trình sản xuất sữa trong nghiên cứu trên tế bào tuyến vú và trên chuột.
Ảnh hưởng này chưa được khẳng định đầy đủ trên người nhưng nhiều tài liệu về cai sữa vẫn xếp bạc hà vào nhóm thảo mộc làm giảm tiết sữa. Vì vậy, mẹ đang nuôi con bú hạn chế dùng trà bạc hà hằng ngày và tránh các sản phẩm đậm đặc như tinh dầu, chỉ thỉnh thoảng ăn một viên kẹo nhỏ.
Các món ăn chế biến từ bắp cải
Đặc tính giảm căng tức tuyến sữa của bắp cải thể hiện rõ nhất ở phương pháp đắp lá, lá bắp cải lạnh thường được dùng để giảm cương sữa và hỗ trợ giai đoạn cai sữa.
Mẹ sau sinh không loại bỏ hoàn toàn bắp cải khỏi thực đơn vì đây vẫn là nguồn vitamin C, vitamin K và chất xơ tốt. Mẹ chỉ ăn bắp cải tối đa 1 – 2 bữa mỗi tuần và tuyệt đối không đắp lá bắp cải lên ngực khi vẫn muốn duy trì nguồn sữa.
Món ăn chứa nhiều gia vị cay nóng
Món ăn chứa nhiều gia vị cay nóng như ớt, tiêu và mù tạt có thể gián đoạn quá trình tiết sữa và làm thay đổi mùi vị sữa mẹ. Khi mùi vị sữa thay đổi, bé dễ bú ít đi hoặc bỏ bú, khiến bầu ngực không được kích thích đều đặn và lượng sữa giảm dần theo cơ chế cung – cầu.
Đồ ăn cay còn ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa non nớt của trẻ thông qua sữa mẹ, gây quấy khóc, nổi mẩn hoặc tiêu chảy ở một số bé nhạy cảm. Mẹ chỉ nêm nếm nhạt và thanh đạm trong ít nhất 6 tháng đầu, sau đó tăng dần gia vị theo khả năng dung nạp của bé.
Cà phê và đồ uống chứa caffeine
Cà phê và đồ uống chứa caffeine như trà đặc, nước tăng lực và sô cô la ảnh hưởng đến nguồn sữa theo 2 cách: caffeine có tính lợi tiểu khiến cơ thể mẹ mất nước, đồng thời caffeine truyền qua sữa làm bé bồn chồn, khó ngủ và bú kém. Bé bú kém kéo dài làm giảm kích thích lên tuyến sữa, từ đó lượng sữa ít dần.
Theo CDC, mẹ đang cho con bú có thể dùng tối đa 300mg caffeine mỗi ngày (tương đương 2 – 3 tách cà phê) mà không gây hại cho trẻ. Trẻ sơ sinh và trẻ sinh non chuyển hóa caffeine chậm hơn, mẹ có con thuộc nhóm này cần giảm lượng caffeine xuống thấp hơn mức khuyến nghị.
Thực phẩm chiên rán nhiều dầu mỡ
Khi những món thực phẩm gây mất sữa này chiếm phần lớn khẩu phần, cơ thể mẹ thiếu nguyên liệu dinh dưỡng để tạo sữa, dẫn đến sữa ít và loãng hơn. Đồ chiên rán còn gây đầy bụng, khó tiêu, làm mẹ ăn kém ở các bữa chính và ảnh hưởng đến chất lượng sữa khiến trẻ chậm tăng cân. Mẹ nên ưu tiên món luộc, hấp, hầm và chỉ ăn đồ chiên rán tối đa 1 – 2 lần mỗi tuần với lượng nhỏ.
Thức ăn nhanh
Thức ăn nhanh như hamburger, pizza và xúc xích rán tiềm ẩn nguy cơ gây mất sữa vì chứa đồng thời nhiều dầu mỡ, muối, đường và chất bảo quản. Lượng muối và chất béo cao khiến cơ thể mẹ giữ nước kém hiệu quả, trong khi các chất phụ gia không mang lại giá trị dinh dưỡng cho quá trình tạo sữa.
Thói quen dùng thức ăn nhanh thay bữa chính còn khiến khẩu phần thiếu 4 nhóm chất thiết yếu gồm đạm, tinh bột, chất béo tốt, và vitamin – khoáng chất. Mẹ bận rộn nên chuẩn bị sẵn các món đơn giản như cháo thịt, cơm nắm hoặc trái cây thay vì đặt đồ ăn nhanh thường xuyên.
Hải sản gây dị ứng
Hải sản gây dị ứng như tôm, cua, ghẹ, sò và mực có thể khiến mẹ nổi mẩn, rối loạn tiêu hóa sau sinh, gián tiếp làm cơ thể mệt mỏi và giảm tiết sữa. Một số loại cá biển lớn còn tích tụ thủy ngân – kim loại nặng ảnh hưởng đến não bộ và hệ thần kinh đang phát triển của trẻ khi truyền qua sữa mẹ.
Theo khuyến nghị của FDA và EPA (Hoa Kỳ) được CDC dẫn lại, mẹ cho con bú nên ăn 2-3 khẩu phần cá ít thủy ngân mỗi tuần (khoảng 224 – 340g) và tránh hoàn toàn cá kiếm, cá mập, cá thu vua. Trong 6 tháng đầu, mẹ hạn chế hải sản có tiền sử gây dị ứng và không ăn hải sản sống như sushi, gỏi cá.
Rau răm
Rau răm là loại rau gia vị được cả kinh nghiệm dân gian và nhiều chuyên gia sản khoa khuyến cáo hạn chế trong giai đoạn cho con bú, vì ăn nhiều làm giảm tiết sữa rõ rệt. Lượng nhỏ rau răm thường không đáng lo với đa số mẹ. Tuy nhiên, nếu nhận thấy sữa ít đi sau khi ăn, mẹ ngừng hẳn loại rau này và theo dõi lượng sữa trong 2 – 3 ngày tiếp theo.
Súp lơ
Nhóm rau họ cải này sinh hơi trong quá trình tiêu hóa, khiến một số bé bú mẹ bị đầy bụng, cáu gắt và đi ngoài nhiều hơn bình thường. Bé khó chịu thường bú ngắn và bú ít, làm tuyến sữa giảm kích thích và lượng sữa giảm theo. Mẹ vẫn có thể ăn súp lơ 1 – 2 bữa mỗi tuần ở dạng nấu chín kỹ, đồng thời quan sát phản ứng của bé để điều chỉnh lượng phù hợp.
Một số thực phẩm khác
Một số thực phẩm khác cũng nằm trong nhóm nguy cơ gây mất sữa mà mẹ sau sinh cần lưu ý, gồm 5 loại phổ biến sau:
- Lá lốt: Lá lốt là loại rau đứng đầu danh sách cần tránh vì làm giảm tiết sữa nhanh chỉ sau vài lần ăn liên tục.
- Măng tươi: Măng chứa HCN (một hợp chất có độc tính tự nhiên), không tốt cho cả mẹ và bé. Nếu muốn ăn, mẹ phải luộc kỹ, mở vung và thay nước 2 – 3 lần.
- Mì tôm: Mì ăn liền nghèo dinh dưỡng, nhiều muối, ăn thay bữa chính thường xuyên khiến cơ thể thiếu chất tạo sữa.
- Rau mùi tây: Ăn lượng lớn mùi tây liên tục làm giảm lượng sữa, tương tự nhóm rau gia vị như rau răm và bạc hà.
- Đồ muối chua: Dưa muối, cà muối chứa nhiều muối và sinh nitrit khi muối chưa đạt, ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa của mẹ trong giai đoạn phục hồi.
Nguyên tắc chung là ăn đa dạng với lượng vừa phải và theo dõi lượng sữa cùng phản ứng của bé sau mỗi thay đổi thực đơn.
Những thói quen mẹ nên tránh để duy trì nguồn sữa sau sinh
Nhiều trường hợp ít sữa không phải do thực phẩm gây mất sữa mà bắt nguồn từ chính các thói quen này.
- Ăn kiêng giảm cân cấp tốc: Cắt giảm calo đột ngột hoặc dùng thuốc giảm cân khiến cơ thể thiếu năng lượng tạo sữa. Mẹ giảm cân từ từ sau khi bé được ít nhất 2 tháng tuổi và có tư vấn của bác sĩ dinh dưỡng.
- Uống không đủ nước: Sữa mẹ chứa khoảng 87% là nước, mẹ cần uống 2,5 – 3 lít nước mỗi ngày từ nước lọc, sữa và canh súp để duy trì lượng sữa ổn định.
- Căng thẳng và thiếu ngủ kéo dài: Stress làm tăng hormone cortisol, ức chế oxytocin và prolactin (2 hormone quyết định việc tạo và đẩy sữa). Mẹ nên tranh thủ ngủ khi bé ngủ và chia sẻ việc chăm bé với người thân.
- Cho bé bú thưa hoặc bỏ cữ bú đêm: Tuyến sữa hoạt động theo cơ chế cung – cầu, bé bú càng đều thì sữa về càng nhiều. Mẹ nên duy trì 8 – 12 cữ bú hoặc hút sữa mỗi ngày trong những tháng đầu.
- Cho bé bú bình, ngậm ti giả quá sớm: Bé quen ti bình dễ bỏ ti mẹ, khiến bầu ngực giảm kích thích, Nếu cần bổ sung sữa bình, mẹ đợi việc bú mẹ ổn định trong 4 – 6 tuần đầu.
- Tự ý dùng thuốc: Thuốc tránh thai chứa estrogen, thuốc chống dị ứng và thuốc lợi tiểu có thể làm giảm tiết sữa. Mẹ cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại thuốc nào trong thời gian cho con bú.
Duy trì chế độ ăn đủ 4 nhóm chất, uống đủ nước và cho bé bú đúng cách giúp phần lớn mẹ giữ được nguồn sữa dồi dào mà không kiêng khem cực đoan.
Khi nào mẹ ít sữa cần tìm kiếm sự hỗ trợ y tế?
Mẹ cần tìm kiếm sự hỗ trợ y tế ngay lập tức nếu lượng sữa ít đi kèm theo tình trạng mất nước của bé, bé sụt cân nghiêm trọng hoặc dấu hiệu nhiễm trùng ở mẹ. Các dấu hiệu gồm:
- Số tã ướt ít: Từ ngày thứ 6 sau sinh, bé bú đủ thường làm ướt 6 – 8 tã mỗi ngày. Số tã ít hơn kèm nước tiểu vàng sậm là dấu hiệu bé thiếu sữa.
- Bé chậm tăng cân: Trẻ 0 – 3 tháng tuổi thường tăng 100 – 200g mỗi tuần. Bé tăng dưới mức này kéo dài hoặc sụt cân cần được thăm khám sớm.
- Cữ bú bất thường: Cữ bú trung bình kéo dài 10 – 20 phút, bé bú dưới 10 phút đã bỏ ti hoặc ngậm ti hơn 1 giờ vẫn quấy khóc đều gợi ý bé chưa nhận đủ sữa.
- Bé lừ đừ, ngủ li bì: Trẻ thiếu năng lượng do bú không đủ thường ngủ nhiều bất thường, khó đánh thức và ít phản ứng khi được gọi.
Về phía mẹ, các dấu hiệu cần đi khám gồm: bầu ngực không căng sữa sau 3 – 5 ngày sau sinh, sữa giảm đột ngột không rõ nguyên nhân, đau nhiều khi cho bú hoặc ngực sưng nóng đỏ kèm sốt (dấu hiệu viêm tuyến vú). Mẹ có bệnh nền như rối loạn tuyến giáp, hội chứng buồng trứng đa nang hoặc từng băng huyết sau sinh cũng nên trao đổi sớm với bác sĩ vì đây là các nguyên nhân y khoa gây ít sữa.
Các câu hỏi thường gặp về thực phẩm gây mất sữa
Dưới đây là 3 thắc mắc phổ biến về thực phẩm làm mất sữa, được giải đáp ngắn gọn.
Quả gì gây mất sữa?
Các loại quả được ghi nhận có thể gây mất sữa gồm vải, nhãn, ổi, me chua, mãng cầu, dâu tằm và dưa hấu ăn lạnh. Mẹ không kiêng tuyệt đối mà ăn lượng nhỏ, đa dạng và ưu tiên các quả lợi sữa như đu đủ chín, chuối, bơ và cam ngọt.
Lỡ ăn thực phẩm gây mất sữa phải làm sao?
Khi lỡ ăn thực phẩm làm mất sữa, mẹ cần ngừng ngay thực phẩm đó và tăng cường cho bé bú hoặc hút sữa đều đặn 8 – 12 lần mỗi ngày để kích thích sữa về. Việc duy trì kích thích tuyến sữa liên tục là cách hiệu quả nhất giúp lượng sữa hồi phục theo cơ chế cung – cầu.
Ăn nhầm thực phẩm làm mất sữa có bị mất hoàn toàn không?
Không, cơ chế tạo sữa dựa trên nội tiết tố và nhu cầu bú của bé. Thực phẩm chỉ có tính chất tạm thời làm giảm lượng tiết hoặc ức chế nhẹ tuyến sữa ở một số cơ địa.
Nắm rõ hơn 10 thực phẩm gây mất sữa như rượu bia, bạc hà, bắp cải, rau răm và đồ chiên rán giúp mẹ sau sinh chủ động xây dựng thực đơn an toàn, giữ nguồn sữa ổn định cho bé trong những tháng đầu đời. Điều quan trọng là điều chỉnh cả thói quen sinh hoạt, cho bé bú đều đặn và theo dõi các dấu hiệu cần hỗ trợ y tế để can thiệp đúng lúc.
Nếu bạn muốn trang bị kiến thức dinh dưỡng sau sinh và kỹ năng bài bản, Khóa học Chăm sóc mẹ và bé tại ANA Beauty Academy là lựa chọn đáng tham khảo với chương trình chuẩn sư phạm và thời lượng thực hành cao. Từ đó, bạn có thể tự tin chăm sóc bản thân, gia đình hoặc theo đuổi nghề một cách chuyên nghiệp.
Thông tin được tổng hợp từ nguồn y khoa uy tín nhưng chỉ mang tính chất tham khảo và không có tác dụng thay thế chuẩn đoán từ bác sĩ chuyên môn.
Tài liệu tham khảo:
- https://www.cdc.gov/breastfeeding-special-circumstances/hcp/vaccine-medication-drugs/alcohol.html
- https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK501851/
- https://www.cdc.gov/breastfeeding-special-circumstances/hcp/diet-micronutrients/maternal-diet.html
