Thoát vị đĩa đệm thường được chia thành 4 giai đoạn gồm: Thoái hóa đĩa đệm, phình đĩa đệm, thoát vị đĩa đệm thoát ra ngoài và thoát vị đĩa đệm mảnh rời. Mỗi giai đoạn phản ánh mức độ tổn thương khác nhau của đĩa đệm, từ thay đổi cấu trúc ban đầu đến nguy cơ chèn ép thần kinh nghiêm trọng. Nhận biết đúng từng giai đoạn giúp người bệnh theo dõi tiến triển bệnh, lựa chọn hướng điều trị phù hợp.
Trong bài viết dưới đây, ANA sẽ cùng bạn tìm hiểu chi tiết 4 giai đoạn thoát vị đĩa đệm, dấu hiệu nhận biết ở từng mức độ, những lưu ý quan trọng trong sinh hoạt cũng như các phương pháp điều trị hiện nay để chủ động bảo vệ sức khỏe cột sống.
Thoát vị đĩa đệm là gì? Các loại thoát vị đĩa đệm
Thoát vị đĩa đệm là tình trạng nhân nhầy bên trong đĩa đệm dịch chuyển khỏi vị trí bình thường do bao xơ suy yếu hoặc bị rách, từ đó chèn ép rễ thần kinh, ống sống. Tình trạng này thường gặp ở cột sống thắt lưng, cột sống cổ.
Thoát vị đĩa đệm thường được phân loại theo mức độ thoát vị, vị trí chèn ép nhằm đánh giá tổn thương, hỗ trợ lựa chọn hướng điều trị phù hợp.
- Phình/lồi đĩa đệm (Bulging/Protrusion): Nhân nhầy lồi ra ngoài nhưng bao xơ vẫn còn nguyên vẹn.
- Thoát vị đĩa đệm thể thoát ra ngoài (Extrusion): Nhân nhầy xuyên qua bao xơ, thoát ra ngoài.
- Thoát vị đĩa đệm mảnh rời (Sequestration): Một phần nhân nhầy tách rời hoàn toàn khỏi đĩa đệm.
- Thoát vị trung tâm, cạnh trung tâm hoặc lệch bên: Phân loại theo hướng thoát vị, vị trí chèn ép thần kinh hoặc tủy sống.
Trong thực hành lâm sàng, phân loại theo mức độ thoát vị được dùng phổ biến hơn vì liên quan trực tiếp đến 4 giai đoạn thoát vị đĩa đệm, cũng như kế hoạch điều trị tiếp theo.
4 giai đoạn thoát vị đĩa đệm
Thoát vị đĩa đệm được chia thành 4 giai đoạn chính dựa trên mức độ tổn thương của đĩa đệm. Càng về giai đoạn sau, nhân nhầy dịch chuyển nhiều hơn, làm tăng áp lực lên rễ thần kinh và ống sống.
Giai đoạn 1 – Thoái hóa đĩa đệm
Đĩa đệm mất nước dần theo tuổi tác hoặc do áp lực kéo dài, trở nên mỏng hơn và kém đàn hồi. Vòng sợi chưa rách, nhân nhầy chưa dịch chuyển, cấu trúc vẫn còn nguyên vẹn. Hầu hết người bệnh ở giai đoạn này không có triệu chứng rõ ràng hoặc chỉ cảm thấy mỏi lưng sau khi ngồi lâu, cứng lưng buổi sáng thoáng qua. Theo StatPearls (NIH), hơn 40% người ở độ tuổi 40 có dấu hiệu thoái hóa đĩa đệm trên MRI nhưng hoàn toàn không có triệu chứng.
Giai đoạn 2: Phình đĩa đệm
Các sợi collagen trong vòng sợi bắt đầu rạn nứt từ trong ra ngoài. Nhân nhầy dịch chuyển lệch tâm và đẩy vòng sợi phồng ra nhưng vòng sợi chưa thủng hoàn toàn, nhân nhầy chưa thoát ra ngoài. Triệu chứng bắt đầu rõ hơn như đau lưng hoặc đau cổ tăng khi cúi người, ngồi lâu, đau lan xuống mông, đùi hoặc lan lên vai, tay.
Giai đoạn 3: Thoát vị đĩa đệm thể thoát ra ngoài
Vòng sợi bị rách, nhân nhầy thoát ra ngoài nhưng vẫn còn liên kết với đĩa đệm gốc. Giai đoạn này gây chèn ép thần kinh rõ hơn, dẫn đến đau lan theo đường đi dây thần kinh, tê bì, yếu cơ, đau tăng khi ho, hắt hơi hoặc rặn. Người bệnh cần thăm khám sớm nếu triệu chứng kéo dài hoặc tăng nặng.
Giai đoạn 4: Thoát vị đĩa đệm mảnh rời
Một phần nhân nhầy tách rời hoàn toàn khỏi đĩa đệm, di chuyển trong ống sống, gây chèn ép thần kinh phức tạp hơn. Người bệnh có thể đau lan dữ dội, tê bì kéo dài, yếu cơ tiến triển, đi lại khó khăn. Nếu xuất hiện bí tiểu, mất kiểm soát đại tiểu tiện hoặc tê vùng đáy chậu, cần đến cơ sở y tế ngay.
Những lưu ý khi bị thoát vị đĩa đệm
Khi bị thoát vị đĩa đệm, mục tiêu không chỉ là giảm đau mà còn hạn chế đĩa đệm tiếp tục chịu áp lực, giảm nguy cơ chèn ép thần kinh hỗ trợ phục hồi chức năng vận động. Dưới đây là những lưu ý quan trọng người bệnh nên áp dụng:
- Không nằm nghỉ tuyệt đối quá lâu: Nghỉ ngơi hoàn toàn trong thời gian dài làm cơ yếu đi, cứng khớp, kéo dài thời gian hồi phục. Người bệnh nên vận động nhẹ nhàng trong ngưỡng chịu được.
- Tránh ngồi liên tục quá 45–60 phút: Tư thế ngồi lâu làm tăng áp lực lên đĩa đệm, đặc biệt khi ngồi khom lưng hoặc cúi đầu về trước. Nếu làm việc văn phòng nên đứng dậy đi lại, giãn cơ định kỳ.
- Không mang vác nặng hoặc thực hiện động tác cúi – xoay người đột ngột: Các động tác nâng vật sai tư thế, gập lưng sâu hoặc xoắn cột sống làm tăng chèn ép lên đĩa đệm đang tổn thương.
- Ưu tiên vận động nhẹ thay vì ngừng tập hoàn toàn: Các hoạt động ít tác động như đi bộ, bơi lội, đạp xe nhẹ hoặc bài tập phục hồi chức năng giúp duy trì độ linh hoạt hỗ trợ cơ quanh cột sống.
- Tăng cường nhóm cơ lõi và điều chỉnh tư thế sinh hoạt: Cơ bụng, cơ lưng và nhóm cơ ổn định cột sống khỏe sẽ giúp phân tán áp lực lên đĩa đệm, giảm nguy cơ tái phát.
- Duy trì cân nặng hợp lý: Thừa cân làm tăng tải trọng lên cột sống thắt lưng, từ đó khiến triệu chứng đau, thoái hóa tiến triển nhanh hơn.
- Chú ý tư thế ngủ và bề mặt nằm: Nên ưu tiên đệm có độ nâng đỡ vừa phải, tránh quá mềm; kê gối phù hợp để duy trì đường cong sinh lý của cột sống.
- Đi khám sớm nếu xuất hiện dấu hiệu cảnh báo: Cần đến cơ sở y tế nếu có đau tăng nhanh, yếu chân tay, tê lan rộng, bí tiểu hoặc mất kiểm soát tiểu tiện.
Điều trị thoát vị đĩa đệm
Theo hướng dẫn lâm sàng từ PMC/NCBI, tiếp cận đầu tiên luôn là điều trị bảo tồn kết hợp thuốc và vật lý trị liệu. Phẫu thuật chỉ được xem xét khi các biện pháp này không hiệu quả hoặc có biến chứng thần kinh.
Điều trị bảo tồn bằng thuốc
Thuốc giúp kiểm soát triệu chứng và tạo điều kiện phục hồi, không phải giải pháp chữa khỏi. Các nhóm thường dùng theo thứ tự ưu tiên:
- NSAIDs (Ibuprofen, Diclofenac): Lựa chọn đầu tay để giảm đau, kháng viêm. Không dùng kéo dài do ảnh hưởng dạ dày, thận.
- Thuốc giãn cơ: Dùng ngắn hạn trong giai đoạn đau cấp, co cứng cơ nhiều.
- Tiêm corticosteroid ngoài màng cứng: Khi đau thần kinh tọa nặng, không đáp ứng thuốc uống.
- Thuốc giảm đau thần kinh (Pregabalin, Gabapentin): Với trường hợp tê bì, đau thần kinh dai dẳng.
Theo American Pain Society, NSAIDs là ưu tiên hàng đầu, opioid chỉ cân nhắc khi NSAIDs thất bại và cần kiểm soát chặt chẽ.
Phục hồi chức năng và vật lý trị liệu
Vật lý trị liệu là phương pháp điều trị quan trọng ở đa số trường hợp thoát vị đĩa đệm, đặc biệt khi chưa có chèn ép thần kinh nặng. Nhiều hướng dẫn hiện nay ưu tiên điều trị bảo tồn khoảng 6 tuần đến 2 tháng trước khi cân nhắc phẫu thuật.
Mục tiêu của phục hồi chức năng gồm:
- Giảm đau, giảm kích thích thần kinh
- Cải thiện khả năng vận động
- Tăng sức mạnh cơ nâng đỡ cột sống
- Giảm nguy cơ tái phát
Các phương pháp áp dụng gồm:
- Bài tập vận động trị liệu: Giúp người bệnh lấy lại biên độ vận động an toàn, giảm đau khi đi lại, ngồi hoặc thay đổi tư thế.
- Tập tăng sức mạnh cơ lõi (core): Tăng độ ổn định cho cột sống, giảm áp lực tác động lên đĩa đệm. Một số bài tập thường được áp dụng gồm Bridge, Bird Dog hoặc bài tập kiểm soát thân mình.
- Giãn cơ và điều chỉnh tư thế: Hỗ trợ giảm co cứng cơ, cải thiện tư thế ngồi – đứng – mang vác để hạn chế tái chèn ép.
- Kỹ thuật hỗ trợ giảm đau: Kết hợp nhiệt trị liệu, điện trị liệu hoặc kéo giãn cột sống theo chỉ định chuyên môn.
Lưu ý, người bệnh không nên tự tập hoặc kéo giãn cột sống tại nhà khi chưa được đánh giá chuyên môn vì tập sai khiến triệu chứng nặng hơn.
Can thiệp phẫu thuật khi có chỉ định rõ ràng
Phẫu thuật chỉ được cân nhắc khi người bệnh không cải thiện sau khoảng 6 tuần điều trị bảo tồn, triệu chứng thần kinh ngày càng nặng hoặc xuất hiện hội chứng đuôi ngựa như bí tiểu, mất kiểm soát đại tiểu tiện, tê vùng đáy chậu.
Hiện nay, vi phẫu thuật cắt đĩa đệm (Microdiscectomy) là là phương pháp được áp dụng phổ biến trong điều trị thoát vị đĩa đệm có chèn ép thần kinh. Nghiên cứu trên PubMed/NIH với 396 bệnh nhân cho thấy tỷ lệ thành công đạt 86,8%, vượt trội so với mổ hở truyền thống (77,8%), với ít biến chứng hơn và thời gian hồi phục ngắn hơn.
4 giai đoạn thoát vị đĩa đệm phản ánh mức độ tổn thương tăng dần của đĩa đệm, từ thoái hóa nhẹ đến mảnh rời chèn ép thần kinh. Bên cạnh thăm khám, điều trị theo chỉ định y khoa, người bệnh cần hiểu đúng về tư thế, vận động trị liệu, xoa bóp thư giãn cơ, chăm sóc vùng cổ vai gáy – lưng đúng kỹ thuật để hỗ trợ phục hồi.
Nếu muốn trang bị kiến thức bài bản về chăm sóc cơ xương khớp, kỹ thuật massage an toàn, ứng dụng trong nghề làm đẹp – trị liệu, bạn hãy tham khảo khóa học massage trị liệu tại ANA để được đào tạo thực hành chuyên sâu, đúng kỹ thuật, phù hợp định hướng nghề nghiệp.
Bài viết mang tính chất tham khảo. Mọi quyết định điều trị cần được thực hiện dưới sự tư vấn và chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
