Thuốc Bắc trị nám da là cách dùng các vị dược liệu Đông y như bạch phục linh, bạch truật, hạt sen, hoa cúc, thục địa dưới dạng thuốc sắc, món ăn bài thuốc và mặt nạ đắp ngoài để hỗ trợ làm mờ các mảng tăng sắc tố trên mặt.
Thuốc Bắc đóng vai trò hỗ trợ cải thiện nám từ bên trong, không phải phương pháp điều trị đặc hiệu và không thay thế phác đồ da liễu. Hiệu quả thường cần 3 – 6 tháng, phụ thuộc vào nguyên nhân gây nám cùng cơ địa từng người và luôn phải đi kèm chống nắng hằng ngày.
Bài viết này, ANA Beauty Academy sẽ tổng hợp 4 bài thuốc Bắc, hơn 3 công thức mặt nạ theo tài liệu y học cổ truyền kèm nhóm đối tượng chống chỉ định giúp bạn nắm rõ hơn khi áp dụng.
Nám da là gì? Nguyên nhân hình thành nám
Nám da (melasma) là tình trạng rối loạn sắc tố, tạo ra các mảng hoặc đốm sẫm màu có màu nâu hoặc xám nâu, thường xuất hiện ở mặt. Hiện tượng này xảy ra khi tế bào sắc tố melanin sản sinh quá mức do tác động của ánh nắng hoặc thay đổi nội tiết tố.
Theo phân loại thường dùng trong thẩm mỹ, nám da gồm 3 dạng chính:
- Nám mảng: Chân nám nằm nông ở lớp biểu bì, màu nhạt, xuất hiện thành mảng. Nám mảng hình thành chủ yếu do nắng, mỹ phẩm kém chất lượng hoặc thuốc tránh thai. Đây là dạng dễ cải thiện nhất.
- Nám chân sâu (nám đốm): chân nám nằm sâu dưới lớp hạ bì, màu sẫm, mọc thành từng đốm nhỏ rời rạc. Nám đốm thường liên quan đến di truyền và rối loạn nội tiết. Đây là dạng khó xử lý hơn rất nhiều.
- Nám hỗn hợp: Xuất hiện đồng thời cả hai dạng trên trên cùng khuôn mặt, cần phối hợp nhiều hướng can thiệp khác nhau.
Nguyên nhân hình thành nám được chia thành nhóm nội sinh và nhóm ngoại sinh.
Nhóm nội sinh gồm:
- Rối loạn nội tiết tố như dậy thì, mang thai, sau sinh, tiền mãn kinh, dùng thuốc tránh thai.
- Yếu tố di truyền.
- Bệnh tuyến giáp.
- Quá trình lão hóa da từ sau tuổi 25.
Tỷ lệ nám da ở phụ nữ mang thai dao động khoảng 15 – 50% do biến động hormone trong thai kỳ.
Nhóm ngoại sinh gồm:
- Tia UV trong ánh nắng.
- Ánh sáng nhìn thấy từ màn hình điện tử.
- Chăm sóc da sai cách.
- Môi trường ô nhiễm.
- Căng thẳng kéo dài.
- Thói quen thức khuya.
Theo Học viện Da liễu Hoa Kỳ (AAD), ánh sáng khả kiến (vùng bức xạ điện từ mà mắt người có thể nhìn thấy được) cũng làm nám nặng hơn, đặc biệt ở người có tông da sẫm màu nên kem chống nắng thông thường chưa đủ để bảo vệ.
Dưới góc nhìn y học cổ truyền, sạm nám hình thành do rối loạn nội tiết, huyết nhiệt, khí huyết kém lưu thông hoặc tác động của môi trường. Cách lý giải này chính là cơ sở để Đông y điều chỉnh chức năng tạng phủ bên trong thay vì chỉ tác động lên bề mặt da.
Thuốc Bắc trị nám da có hiệu quả không?
Thuốc Bắc có hiệu quả hỗ trợ điều trị nám da nhờ cơ sở khoa học và y học cổ truyền trong việc điều hòa nội tiết và chống oxy hóa nhưng không thể trị tận gốc các loại nám sâu và hiệu quả phụ thuộc lớn vào cơ địa từng người. Vì vậy, thuốc Bắc phù hợp với vai trò hỗ trợ song song, không phải giải pháp thay thế cho chăm sóc da và điều trị da liễu.
Theo cơ chế của y học cổ truyền, các bài thuốc tác động vào nguyên nhân bên trong thay vì chỉ xử lý vết nám trên bề mặt. Dược liệu được phối hợp để điều hòa can – tỳ – thận, hoạt huyết, thanh nhiệt và giải độc, từ đó ổn định nội tiết cùng chức năng đào thải của cơ thể. Các bài thuốc thường được chọn cho mục đích làm mờ sắc tố gồm phục linh, đương quy, bạch sâm và hồng hoa.
Bạn cần hiểu đúng giới hạn này để tránh kỳ vọng sai: AAD nêu rõ mọi phác đồ trị nám đều bắt đầu bằng chống nắng, các phương pháp hiện tại chỉ giúp làm mờ chứ không loại bỏ nám vĩnh viễn và nám hoàn toàn có thể tái phát khi da tiếp xúc nắng trở lại.
Thời gian thấy thay đổi rõ rệt thường là 3 – 6 tháng, có trường hợp kéo dài hơn 1 năm với nám lâu năm hoặc nám chân sâu. So với các phương pháp đã có bằng chứng như kem bôi theo toa, peel da và laser, thuốc Bắc cho hiệu quả chậm hơn nhưng lại có ưu điểm là tác động toàn thân, đồng thời cải thiện giấc ngủ cùng thể trạng chung.
4 bài thuốc Bắc trị nám da dạng uống
4 bài thuốc dưới đây đều nêu nguyên liệu, cách thực hiện và nhóm cần thận trọng, để bạn đối chiếu với tình trạng của mình.
Bài thuốc trị nám từ bạch phục linh
Bạch phục linh là vị thuốc được dùng nhiều nhất trong các bài trị nám, với vị ngọt nhạt, tính bình, công dụng lợi thủy và kiện tỳ. Đây là loại nấm sống ký sinh quanh rễ cây thông, có thể dùng cả trong bài thuốc sắc lẫn dạng chế biến đơn giản tại nhà.
Nguyên liệu: Thục địa 20g, hoài sơn 16g, táo nhục 12g, mẫu đơn bì 12g, thiên hoa phấn 12g, câu kỷ tử 12g, bạch phục linh 8g, trạch tả 8g, hạ khô thảo 8g, cúc hoa 8g, gừng tươi 8g.
Cách thực hiện: Bạn cho các vị vào nồi, đổ 600ml nước sắc còn 150ml, sắc 2 lần rồi hòa chung, chia uống 2 lần trong ngày sau bữa ăn 2 giờ. Mỗi đợt uống 10 – 15 thang, nghỉ 7 ngày rồi tiếp đợt sau.
Lưu ý: Bài này có chống chỉ định phụ nữ đang hành kinh và phụ nữ mang thai không được uống, phụ nữ sau sinh phải qua 2 tháng mới dùng.
Cách dùng đơn giản hơn là rửa sạch bạch phục linh, hấp cách thủy khoảng 1 giờ, nghiền mịn rồi nấu cùng một ít mật ong đến khi sền sệt. Bạn dùng 1 chén nhỏ trước bữa ăn mỗi ngày, duy trì liên tục khoảng 2 tháng.
Bài thuốc hạt sen, ý dĩ và long nhãn
Bài thuốc từ hạt sen, ý dĩ và long nhãn thực chất là một món chè dưỡng nhan, dễ dùng hằng ngày và phù hợp với người ngại uống thuốc sắc. Hạt sen cung cấp axit amin cùng hoạt chất chống oxy hóa, hỗ trợ quá trình tổng hợp collagen bị suy yếu do bức xạ tia UV.
Nguyên liệu: 30g hạt sen, 50g ý dĩ và 8g long nhãn.
Cách thực hiện: Bạn rửa sạch tất cả, nấu chín cùng đường phèn, có thể thêm tuyết nhĩ cho món chè sánh hơn, dùng 1 bát mỗi ngày.
Lưu ý: Người đái tháo đường nên giảm hoặc bỏ đường phèn, phụ nữ mang thai không tự ý dùng ý dĩ vì vị thuốc này nằm trong nhóm cần thận trọng với thai kỳ theo y học cổ truyền.
Với thắc mắc uống gì để hết nám da mặt, các loại chè hay nước từ dược liệu chỉ có vai trò hỗ trợ, không thể thay thế chống nắng và điều trị nám đúng nguyên nhân.
Bài thuốc hoa cúc và mật ong
Trà hoa cúc kết hợp mật ong được dùng như bài thuốc thanh nhiệt, hỗ trợ giấc ngủ và gián tiếp cải thiện tình trạng da xỉn màu do thức khuya, căng thẳng. Hoa cúc chứa tinh dầu cùng nhóm flavonoid, được xem là vị thuốc giúp thanh lọc từ bên trong.
Nguyên liệu: 8 – 10 bông cúc khô, 2 thìa cà phê mật ong.
Cách thực hiện: Tráng hoa cúc qua nước sôi rồi hãm với nước khoảng 90°C trong 5 phút. Khi nước còn ấm, thêm mật ong và khuấy đều. Không cho mật ong vào nước đang sôi để hạn chế hao hụt hoạt chất.
Lưu ý: Bài này không dùng cho trẻ dưới 1 tuổi do nguy cơ ngộ độc botulinum từ mật ong và người có cơ địa dị ứng với các cây họ Cúc nên thử liều nhỏ trước.
Bài thuốc Đông y trị nám nội tiết
Bài thuốc dành cho nám nội tiết tập trung vào nhóm dược liệu bổ khí, nhuận can và hoạt huyết, phù hợp với trường hợp nám đi kèm rối loạn kinh nguyệt hoặc căng thẳng kéo dài.
Nguyên liệu gồm 12 vị chia đều: Nhân trần, hương phụ, ngải cứu, đậu ván, hà thủ ô đỏ, cam thảo nam, cúc tần, cỏ mần trầu, gừng nướng, mã đề, bạc hà và lạc tiên.
Cách thực hiện: Bạn sắc cùng 1 lít nước trên lửa nhỏ đến khi còn khoảng 200ml, chia 2 lần uống sáng và tối, duy trì khoảng 10 ngày mỗi liệu trình.
Lưu ý: Bài này bắt buộc phải có chỉ định của thầy thuốc y học cổ truyền. Hà thủ ô đỏ nếu không được chế biến đúng quy trình có thể gây độc cho gan, còn ngải cứu dùng liều cao kéo dài không phù hợp với phụ nữ mang thai.
Sau nhóm bài thuốc tác động từ bên trong, nhiều người kết hợp thêm mặt nạ dược liệu để rút ngắn thời gian thấy kết quả trên bề mặt da.
Cách làm mặt nạ thuốc Bắc trị nám da
Mặt nạ thuốc Bắc được làm bằng cách tán mịn dược liệu rồi hòa với nước vo gạo, giấm hoặc nước sắc thảo dược, sau đó thoa trực tiếp lên vùng nám.
Công thức hạnh nhân và lòng trắng trứng
Hạnh nhân giàu axit béo, polyphenol và vitamin E – nhóm chất chống oxy hóa được ghi nhận có tác động tích cực lên tình trạng sạm màu và nếp nhăn.
Nguyên liệu: Hạnh nhân, lòng trắng trứng.
Cách thực hiện: Rửa sạch hạnh nhân rồi giã nhuyễn, trộn với lòng trắng trứng đến khi sệt lại, thoa đều lên vùng da nám sau khi đã rửa mặt sạch. Rửa lại bằng nước ấm sau 10 – 15 phút. Bạn thực hiện 2 – 3 lần mỗi tuần.
Lưu ý: Trước lần đầu sử dụng, bạn nên thử hỗn hợp lên vùng da mặt trong cẳng tay và theo dõi 24 giờ, vì lòng trắng trứng sống là nguyên liệu dễ gây dị ứng tiếp xúc. Với làn da dễ kích ứng, cách trị nám bằng nha đam có thể phù hợp hơn với mục đích làm dịu và cấp ẩm cho da.
Công thức bằng bạch truật
Bạch truật được dùng trong các tài liệu y học cổ truyền, thông qua hai cách chế biến là ngâm giấm hoặc đun với rượu
Cách thứ nhất: Ngâm bạch truật với giấm thanh trong 5 – 7 ngày, mỗi ngày sau khi rửa mặt dùng bông thấm dung dịch chấm nhẹ lên vùng nám hoặc tàn nhang.
Cách thứ hai: Lấy 20g bạch truật đun nhừ cùng 3 thìa rượu, buổi tối dùng khăn thấm nước thuốc chà lên vết sạm, sáng hôm sau rửa sạch, làm liên tục 4 – 5 ngày.
Lưu ý: Cả hai cách đều dùng dung môi có tính axit hoặc cồn nên dễ làm da mỏng và nhạy cảm hơn với ánh nắng. Bạn cần chống nắng kỹ vào ngày hôm sau, ngừng ngay khi da đỏ rát và không áp dụng lên vùng da đang viêm hoặc bong tróc. Tương tự, trị nám bằng kem đánh răng cũng có nguy cơ gây khô và kích ứng vì sản phẩm này không được thiết kế để xử lý sắc tố da.
Một số công thức khác
Ngoài các bài thuốc Bắc trị nám da trên, bạn cũng có thể tham khảo:
- Mặt nạ bạch phục linh và thạch cao: Tán mịn 40g bạch phục linh cùng 40g thạch cao, mỗi lần lấy 1 thìa bột hòa với nước vo gạo thành hỗn hợp sền sệt, thoa lên vết nám trước khi đi ngủ và rửa lại bằng nước ấm vào sáng hôm sau. Mỗi đợt làm liền 9 đêm, nghỉ 3 ngày rồi tiếp đợt sau.
- Mặt nạ hoạt thạch, thạch cao và bạch chỉ: Tán mịn 3 vị với liều lượng bằng nhau 4g, nấu nước thiên môn rồi hòa bột thuốc vào, thoa lên vết nám đen. Riêng bạch chỉ chứa nhóm hoạt chất gây nhạy cảm ánh sáng nên công thức này chỉ dùng buổi tối và phải chống nắng nghiêm ngặt ngày hôm sau.
- Nước xoa từ xơ mướp và trân châu mẫu: Gồm xơ mướp 16g, bạch phục linh 16g, bạch cương tàm 16g, hoa cúc trắng 16g, trân châu mẫu 20g, 4 bông hoa hồng và 10 quả táo tàu. Bạn cho tất cả vào nồi, đổ nước vừa đủ, nấu cô đặc rồi dùng nước thuốc xoa lên vết sạm, xoa liền 10 ngày cho 1 liệu trình.
Mặt nạ chỉ tác động lên lớp bề mặt nên hiệu quả rõ nhất với nám mảng nông. Tương tự, trị nám bằng bột nghệ và cách trị nám bằng lá tía tô cũng chủ yếu hỗ trợ cải thiện sắc tố trên bề mặt da. Với nám chân sâu, bạn cần kết hợp điều chỉnh nguyên nhân bên trong và tham khảo bác sĩ da liễu thay vì kéo dài việc tự đắp tại nhà.
Lưu ý khi sử dụng thuốc Bắc trị nám da
Điều kiện tiên quyết để dùng thuốc Bắc trị nám an toàn là xác định đúng nguyên nhân gây nám và mua dược liệu có nguồn gốc rõ ràng. Dưới đây là 8 lưu ý theo thứ tự mức độ quan trọng:
- Khám xác định nguyên nhân trước khi dùng thuốc: Nám do nội tiết, do nắng hay do mỹ phẩm cần hướng xử lý khác nhau. Thầy thuốc y học cổ truyền sẽ bắt mạch, xác định thể bệnh, rồi gia giảm bài thuốc cho phù hợp cơ địa.
- Tuyệt đối tránh thuốc “gia truyền” không nhãn mác: Nhiều sản phẩm dạng gói bột hoặc viên hoàn trôi nổi bị trộn corticoid để tạo hiệu quả nhanh.
- Nhận diện nhóm không nên dùng: Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang hành kinh và phụ nữ sau sinh chưa đủ 2 tháng không uống các bài thuốc sắc trị nám. Người có bệnh gan, thận hoặc đang dùng thuốc điều trị dài ngày cần hỏi bác sĩ về nguy cơ tương tác.
- Chống nắng hằng ngày song song với dùng thuốc: Bạn dùng kem chống nắng phổ rộng SPF từ 30 trở lên, thoa lại sau mỗi 2 giờ khi ra ngoài.
- Kiên trì đủ liệu trình, không tự tăng liều: Việc tự ý thêm vị thuốc hoặc tăng liều để nhanh thấy kết quả có thể gây ngộ độc.
- Thử phản ứng với mọi công thức dùng ngoài: Theo dõi 24 giờ và chỉ dùng lên mặt khi da không đỏ, ngứa hay châm chích.
- Ngưng dùng ngay khi có dấu hiệu bất thường: Mẩn ngứa, buồn nôn, mệt mỏi kéo dài hoặc vàng da là các dấu hiệu cần dừng thuốc và đi khám.
- Điều chỉnh sinh hoạt đi kèm: Hạn chế món cay nóng, rượu bia, cà phê, thuốc lá, tăng rau xanh và trái cây, ngủ trước 23 giờ để da có thời gian tái tạo.
>>> Xem thêm: Top 6 cách trị nám bằng dầu dừa hiệu quả bạn nên biết
Câu hỏi thường gặp về thuốc Bắc trị nám da
Dưới đây là 3 thắc mắc phổ biến khi tìm hiểu về thuốc Bắc trị nám.
Uống thuốc bắc có hết nám không?
Uống thuốc bắc có thể làm mờ nám và cải thiện sắc tố da nhưng không thể trị dứt điểm hoàn toàn, đặc biệt là với các vết nám sâu hay nám lâu năm. Hiệu quả thực tế phụ thuộc lớn vào cơ địa từng người, nguyên nhân gây nám và sự kiên trì trong thời gian dài.
Thuốc bắc trị nám tàn nhang không?
Thuốc bắc có thể hỗ trợ trị nám và tàn nhang hiệu quả nhờ cơ chế tác động sâu vào căn nguyên bên trong cơ thể. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế đòi hỏi sự kiên trì và phụ thuộc rất lớn vào cơ địa cũng như chất lượng nguồn thuốc.
Sắc thuốc bắc uống đẹp da không?
Sắc thuốc bắc uống có thể giúp đẹp da nhờ bồi bổ khí huyết, thanh nhiệt và giải độc từ bên trong. Nhiều bài thuốc dưỡng nhan như chè hạt sen, ý dĩ, và long nhãn được ghi nhận giúp ngủ ngon hơn, từ đó da bớt xỉn màu.
Thuốc Bắc trị nám da chỉ đóng vai trò hỗ trợ cải thiện sắc tố và thể trạng, không thể thay thế chống nắng hoặc phác đồ điều trị chuyên khoa. Khi sử dụng, bạn cần xác định đúng nguyên nhân gây nám, chọn dược liệu rõ nguồn gốc, không tự tăng liều và ngừng ngay nếu xuất hiện dấu hiệu bất thường.
Với những bạn muốn hiểu sâu hơn về tình trạng da và kỹ thuật chuyên nghiệp, ANA Beauty Academy có chương trình đào tạo từ nhận diện da, lựa chọn sản phẩm đến thực hành quy trình spa thực tế. Bạn có thể xem giá khóa học chăm sóc da để chủ động chi phí trước khi đăng ký và xây dựng lộ trình học phù hợp.
Lưu ý: Thông tin chỉ mang tính chất tham khảo và không có tác dụng thay thế chuẩn đoán từ bác sĩ chuyên môn.
Tài liệu tham khảo:
- https://www.aad.org/public/diseases/a-z/melasma-self-care
- https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK459271/
- https://www.aad.org/public/diseases/a-z/melasma-overview
